Stanislav Grof — psychiatra i kartograf nieświadomości

Stanislav Grof (ur. 1 lipca 1931 w Pradze) jest czesko-amerykańskim psychiatrą, jednym z pionierów psychoterapii wspomaganej LSD i współtwórcą psychologii transpersonalnej. Przez kilkadziesiąt lat prowadził sesje z psychodelikami i niezwykłymi stanami świadomości, na tej podstawie zbudował własną „kartografię psychiki", a po wycofaniu LSD z legalnych badań opracował razem z żoną Christiną metodę pracy z oddechem, którą nazwał holotropic breathwork. Jego mapy nieświadomości i pojęcie matryc perinatalnych należą do najbardziej rozpoznawalnych, a zarazem najbardziej spornych propozycji teoretycznych w całej dziedzinie.

Od psychoanalizy do LSD

Grof uzyskał dyplom lekarza na Uniwersytecie Karola w Pradze w 1957 roku, a doktorat w Czechosłowackiej Akademii Nauk w roku 1965. Szkolił się jako psychoanalityk freudowski i, jak sam wspominał, szybko rozczarował się tą metodą jako narzędziem klinicznym. Punkt zwrotny przyszedł w 1956 roku, gdy zespół, w którym pracował, otrzymał próbki LSD z laboratoriów Sandoz, gdzie substancję zsyntetyzował Albert Hofmann. Grof zgłosił się na ochotnika do eksperymentu łączącego działanie LSD z błyskami stroboskopu.

W 1956 roku, gdy grupa kliniczna, z którą pracowałem w Czechosłowacji, dostała zapas LSD z laboratoriów Sandoz, zgłosiłem się na ochotnika do eksperymentu. Doszło do tak silnej konfrontacji z własną psychiką, że zacząłem eksperymentować z terapią wspomaganą LSD.

Doświadczenie, które opisywał jako wyrwanie ze zwykłego poczucia siebie, ukierunkowało resztę jego kariery. W terapii LSD zauważył coś, czego nie przewidywała teoria, w jakiej go wyszkolono: przeżycia pacjentów rzadko zatrzymywały się na poziomie biograficznym, lecz wchodziły w rejony archetypowe i mitologiczne, z motywami śmierci i odrodzenia, kosmicznej jedności czy scen z innych kultur. To rozejście się obserwacji z psychoanalizą stało się zalążkiem jego własnego systemu teoretycznego.

Z Pragi do Ameryki

Czechosłowacja była w latach 50. i 60. jednym z głównych ośrodków badań nad psychodelikami po wschodniej stronie żelaznej kurtyny, a Grof kierował w Pradze programem, który systematycznie sprawdzał terapeutyczny potencjał LSD. W 1967 roku otrzymał stypendium w Stanach Zjednoczonych i trafił do kliniki Henry'ego Phippsa przy Johns Hopkins University w Baltimore. Dwa lata później został głównym badaczem psychiatrycznym eksperymentu w Spring Grove, gdzie współpracował z Walterem Pahnke.

W Spring Grove, a następnie w Maryland Psychiatric Research Center, Grof prowadził psychoterapię wspomaganą LSD między innymi u chorych terminalnie na raka, sprawdzając, czy jedno głębokie doświadczenie może zmniejszyć lęk przed śmiercią. Prace te opisał później w książce The Human Encounter with Death (1977). To bezpośredni przodek dzisiejszych badań nad psylocybiną u pacjentów onkologicznych. W 1973 roku przeniósł się do instytutu Esalen w Big Sur w Kalifornii, gdzie do 1987 roku mieszkał jako rezydent i prowadził miesięczne warsztaty. Esalen był wówczas ośrodkiem ruchu rozwoju potencjału ludzkiego, do którego inspiracji walnie przyczynił się Aldous Huxley.

Mapa nieświadomości

Z setek sesji Grof wyprowadził twierdzenie, że klasyczny, biograficzny model nieświadomości jest zbyt płytki. Zaproponował „rozszerzoną kartografię psychiki" złożoną z trzech poziomów. Pierwszy, biograficzny, obejmuje wspomnienia z życia po narodzinach, ale Grof opisał, że nie są one przechowywane pojedynczo, lecz w skupiskach, które nazwał systemami COEX (od systems of condensed experience).

System COEX składa się z naładowanych emocjonalnie wspomnień z różnych okresów życia, które przypominają się nawzajem jakością wspólnej emocji lub doznania fizycznego. Każdy COEX ma podstawowy temat, który przenika wszystkie jego warstwy.

Drugi poziom, perinatalny, wiąże się z zapisem narodzin. Grof, nawiązując do teorii traumy porodowej Otto Ranka, opisał cztery powtarzalne wzorce przeżyć, które nazwał bazowymi matrycami perinatalnymi (BPM) i powiązał z kolejnymi stadiami porodu. Trzeci poziom, transpersonalny, miał obejmować przeżycia wykraczające poza granice indywidualnej biografii i ciała.

W tym ujęciu objawy nerwicowe czy psychosomatyczne nie mają korzeni wyłącznie w dzieciństwie, lecz sięgają zapisu narodzin i warstw transpersonalnych, a praca terapeutyczna polega na ponownym przeżyciu i zintegrowaniu tych treści.

Oddech zamiast substancji

Na początku lat 70. legalne badania nad LSD zostały na świecie wstrzymane. Grof, który nie mógł już pracować z substancją w Esalen, opracował razem z żoną Christiną metodę wywoływania podobnych stanów bez leków. Holotropic breathwork łączy intensywny, przyspieszony oddech, sugestywną muzykę, pracę z ciałem i rysowanie mandali. Sama nazwa pochodzi od greckich słów holos (całość) i trepein (zmierzać ku) — „holotropowy" znaczy więc „zmierzający ku całości".

Odkryliśmy, że ten sam zakres przeżyć, który pojawia się w sesjach psychodelicznych, staje się dostępny w pracy z oddechem, choć niekoniecznie w tak głębokiej, przytłaczającej formie.

Grof podkreślał, że metoda nie kieruje przebiegiem sesji: zadaniem prowadzącego jest stworzyć bezpieczne warunki i pozwolić, by psychika sama wydobyła to, co naładowane emocjonalnie. Przekonanie, że o wartości doświadczenia decyduje nastawienie i otoczenie, a nie sama technika, łączy jego pracę z dzisiejszą psychoterapią psychodeliczną.

Świadomość zwyczajna i niezwykła

Grof rozróżnił dwa tryby świadomości. Tryb hylotropowy to zwykłe, codzienne doświadczenie rzeczywistości uzgodnionej. Tryb holotropowy obejmuje stany niezwykłe: medytacyjne, mistyczne i psychodeliczne. Zwracał uwagę, że współczesna psychiatria skłonna jest traktować te drugie jako z definicji patologiczne. Wspólnie z Christiną Grof wprowadził pojęcie „kryzysu duchowego" (spiritual emergency) na określenie sytuacji, w których nagły napływ niezwykłych stanów bywa mylony z chorobą psychiczną, choć — jego zdaniem — może być procesem przemiany wymagającym wsparcia, a nie tłumienia.

Pozycja w dziedzinie i krytyka

W 1977 roku Grof został założycielem i pierwszym prezesem International Transpersonal Association, a wcześniej należał — obok Abrahama Maslowa i Anthony'ego Suticha — do twórców psychologii transpersonalnej jako osobnego nurtu. Przez lata wykładał w California Institute of Integral Studies, a jego współpraca z Richardem Tarnasem dała początek tak zwanej kosmologii archetypowej. W 2007 roku odebrał w Pradze nagrodę VISION 97 fundacji Dagmar i Václava Havlów.

Jego teorie spotkały się jednak z poważną krytyką naukową. Zaproponowana pod koniec lat 70. hipoteza, że przeżycia z pogranicza śmierci są zapisem porodu (tunel jako kanał rodny), została odrzucona przez badaczy takich jak Susan Blackmore, Chris French i Michael Shermer — między innymi dlatego, że osoby urodzone przez cesarskie cięcie również relacjonują „tunel". Krytycy wskazują też, że nie ma dowodów na istnienie szczegółowych wspomnień z okresu okołoporodowego, a część relacji z sesji można tłumaczyć fałszywymi wspomnieniami. Większość głównego nurtu psychologii traktuje poziom perinatalny i transpersonalny jako twierdzenia, których nie da się zweryfikować standardowymi metodami.

Książki

Linia, którą Grof zapoczątkował w Spring Grove, łączy go ze współczesnym renesansem badań klinicznych prowadzonych przez naukowców takich jak Robin Carhart-Harris. Jego dorobek pozostaje rozdwojony: dla jednych jest fundamentem psychoterapii psychodelicznej i psychologii niezwykłych stanów świadomości, dla innych zbiorem twierdzeń wykraczających poza to, co nauka potrafi dziś sprawdzić.