psychodeliki.pl
Aldous Huxley (1894–1963) był brytyjskim pisarzem i eseistą, autorem antyutopii Nowy wspaniały świat. Dla kultury psychodelicznej liczy się jednak z innego powodu: w 1953 roku przyjął meskalinę pod opieką psychiatry Humphry'ego Osmonda i opisał to doświadczenie w Drzwiach percepcji (1954), a dwa lata później w eseju Niebo i piekło. Te dwie krótkie książki dały kolejnym pokoleniom słownik do mówienia o przeżyciu psychodelicznym, a samego Huxleya uczyniły jego najważniejszym wczesnym rzecznikiem. Życie zamknął eksperymentem, który stał się legendą: umierając na raka, poprosił żonę o zastrzyk LSD.
Pisarz z rodu Huxleyów
Huxley urodził się 26 lipca 1894 roku w Godalming w hrabstwie Surrey, w jednej z najwybitniejszych rodzin intelektualnych Anglii. Był wnukiem biologa Thomasa Henry'ego Huxleya, zwanego „buldogiem Darwina", bratem biologa Juliana Huxleya i przyrodnim bratem noblisty Andrew Huxleya. W 1911 roku zachorował na keratitis punctata, zapalenie rogówki, które na dwa, trzy lata pozostawiło go niemal niewidomym i przekreśliło jego plany studiów medycznych. Wzrok odzyskał na tyle, że ukończył anglistykę w Balliol College w Oksfordzie z wyróżnieniem, ale problemy ze wzrokiem towarzyszyły mu do końca życia.
Pisać zaczął na początku lat 20., najpierw jako satyryk obyczajowy. Sławę przyniosła mu piąta powieść, Nowy wspaniały świat (1932) — wizja państwa, które kontroluje obywateli nie terrorem, lecz przyjemnością, warunkowaniem i rządową używką o nazwie soma. To napięcie między wyzwoleniem a zniewoleniem przez substancję wróci w jego myśleniu trzydzieści lat później, gdy sam zacznie pisać o psychodelikach.
Ameryka i filozofia wieczysta
W 1937 roku Huxley przeniósł się do południowej Kalifornii i pozostał w Stanach do śmierci. Pod wpływem przyjaciela, pisarza Geralda Hearda, bliżej poznał wedantę, medytację i mistykę porównawczą. Owocem tych zainteresowań była Filozofia wieczysta (The Perennial Philosophy, 1945) — antologia z komentarzem, w której Huxley dowodził, że u podstaw wszystkich wielkich tradycji religijnych leży to samo doświadczenie jednej, boskiej rzeczywistości.
Ta lektura jest ważna dla zrozumienia Drzwi percepcji: gdy Huxley sięgnął po meskalinę, nie szukał odurzenia, lecz potwierdzenia tezy, że pod codzienną świadomością kryje się szerszy wymiar rzeczywistości. Substancję potraktował jako narzędzie poznania, nie ucieczki.
Meskalina i „Drzwi percepcji"
W 1952 roku Huxley przeczytał pracę Osmonda, brytyjskiego psychiatry pracującego w szpitalu w Saskatchewan, który badał podobieństwo działania meskaliny do objawów schizofrenii. Huxley nawiązał z nim korespondencję i poprosił o dawkę. W maju 1953 roku Osmond przyjechał do Kalifornii na konferencję, podał mu 0,4 grama meskaliny i czuwał nad przebiegiem sesji w domu pisarza w West Hollywood.
Książka, którą Huxley napisał w następnych miesiącach, wzięła tytuł z Williama Blake'a, z poematu Zaślubiny Nieba i Piekła (1790).
Gdyby oczyścić wrota percepcji, każda rzecz jawiłaby się człowiekowi taką, jaka jest: nieskończona. Człowiek bowiem zamknął się w sobie tak, że widzi rzeczy przez wąskie szczeliny swojej jaskini.
Huxley spodziewał się barwnych wizji, a zamiast nich doświadczył przemiany zwykłego postrzegania. Wpatrzony w wazon z kwiatami, opisał go jako „cud, chwila po chwili, nagiego istnienia". To czyste „bycie" wiązał z „istigkeit", pojęciem niemieckiego mistyka Mistrza Eckharta. Do wyjaśnienia, czemu zwykle tego nie widzimy, posłużył się obrazem, który okazał się trwalszy niż samo doświadczenie: mózg i układ nerwowy działają jak „zawór redukcyjny", przepuszczający z ogromu „Umysłu nieograniczonego" (Mind at Large) jedynie tę cząstkę informacji, która jest potrzebna do przetrwania. Meskalina na chwilę rozszczelnia ten zawór. Samo doświadczenie nazwał „łaską darmo daną" — pożyteczną, choć niekonieczną do zbawienia.
Dwa lata później Huxley rozwinął wątek w eseju Niebo i piekło (1956), wydawanym zwykle razem z Drzwiami percepcji. Pisał w nim o wizyjnych rejonach umysłu, do których prowadzą nie tylko substancje, lecz także post, ciemność czy sztuka, i o tym, że bywają one nie tylko rajskie, ale i piekielne. Sam, jak wynika z jego korespondencji, w październiku 1955 roku przeżył na meskalinie doświadczenie głębsze niż to opisane w Drzwiach: świadomość „Miłości jako pierwotnego i fundamentalnego faktu kosmicznego". Ten motyw przeniósł później do ostatniej swojej powieści.
Jak powstało słowo „psychodeliczny"
Określenie, którego dziś używa cały świat, narodziło się w korespondencji Huxleya z Osmondem. Huxley zaproponował termin „phanerothyme", od greckich słów oznaczających „czynić widocznym" i „duszę", i ujął go w rymowance:
By ten przyziemny świat uczynić wzniosłym, wystarczy pół grama fanerotymu.
Osmond odpowiedział własną propozycją, która zwyciężyła. Słowo „psychedelic" („ujawniający umysł", od greckiego psyche i delos) przedstawił w 1956 roku na posiedzeniu Nowojorskiej Akademii Nauk jako zamiennik wcześniejszego, pejoratywnego „psychotomimetic" (naśladujący psychozę).
By piekło zgłębić lub wzlecieć anielsko, wystarczy szczypta psychodeliku.
Osmond uznał, że nowe słowo jest „jasne, dźwięczne i wolne od skojarzeń". Cała późniejsza kariera terminu „psychodeliczny" wyrasta z tej wymiany dwóch rymów.
Doradca i krytyk rewolucji psychodelicznej
W latach 50. Huxley spróbował także LSD, a na początku lat 60. doradzał Timothy'emu Leary'emu i Richardowi Alpertowi w ich harvardzkich badaniach nad psychodelikami. Szybko jednak zdystansował się od Leary'ego, uznawszy, że ten zbyt bezkrytycznie i hałaśliwie promuje substancje wśród szerokiej publiczności. Sam do końca życia przyjmował psychodeliki kilka razy w roku, ale w postawie powściągliwej: odmawiał mówienia o nich w telewizji, nie przyjął kierownictwa fundacji poświęconej ich badaniom i traktował je jako jedno z wielu swoich zainteresowań, nie jako sztandar.
Wpływ samej książki sięgnął daleko poza naukę. Z Drzwi percepcji korzystał na progu swoich eksperymentów Leary, a w 1965 roku z tytułu wziął nazwę zespół The Doors. Sposób, w jaki Huxley opisał meskalinę — jako klucz do mistycznego, a nie chorobowego stanu umysłu — ugruntował „entheogeniczne" rozumienie psychodelików, czytające je w kontekście duchowym.
„Wyspa": utopia zamiast dystopii
Pod koniec życia Huxley wrócił do świata Nowego wspaniałego świata, by go odwrócić. W utopijnej powieści Wyspa (Island, 1962) mieszkańcy fikcyjnej Pali używają „moksha-medicine", środka wzorowanego na psychodelicznych grzybach, w celu wprost przeciwnym niż soma. Tam, gdzie soma była narzędziem ucieczki i kontroli, „moksha-medicine" służy wglądowi, oswajaniu śmierci i pogłębieniu więzi. Filozof Maartje Schermer pokazała ten kontrast jako dwa modele tej samej technologii w pracy Schermer (2007): substancja może równie dobrze odczłowieczać, co wyzwalać, w zależności od tego, czemu służy. Doświadczenie miłości jako kosmicznego faktu, które Huxley przeżył w 1955 roku, trafiło do ostatniego rozdziału tej książki.
Śmierć z LSD
W 1960 roku zdiagnozowano u Huxleya raka krtani i przez kolejne trzy lata jego zdrowie podupadało. 22 listopada 1963 roku, na łożu śmierci, nie mogąc już mówić, napisał do żony Laury prośbę: „LSD, 100 µg, domięśniowo". Laura podała mu zastrzyk o 11:20, a godzinę później drugi. Huxley zmarł tego samego dnia o 17:20, w wieku 69 lat. Przebieg tych ostatnich godzin opisała w książce This Timeless Moment.
Jego śmierć niemal przepadła w wiadomościach: tego samego dnia, kilka godzin wcześniej, w Dallas zastrzelono Johna F. Kennedy'ego, a w Anglii zmarł pisarz C.S. Lewis. Eksperyment z LSD pozostał jednak jednym z najczęściej przywoływanych obrazów z biografii Huxleya — domknięciem życia, w którym próbował opisać granice ludzkiego postrzegania, także tę ostatnią.
Wątek, który Huxley wprowadził do kultury, podjęli później badacze psychoterapii psychodelicznej, od Stanislava Grofa po współczesne próby kliniczne, w tym psylocybiny u pacjentów onkologicznych. Jego śmierć była prywatnym domknięciem tej samej idei: substancja jako narzędzie świadomego przejścia.