Terence McKenna — etnobotanik, mówca, popularyzator grzybów i DMT

Terence Kemp McKenna (1946–2000) był amerykańskim etnobotanikiem, mówcą i autorem, który przez ostatnie dwadzieścia lat życia stał się jedną z najgłośniejszych postaci kontrkultury psychodelicznej po Timothym Learym. Z bratem Dennisem opracował pierwszą praktyczną metodę domowej uprawy grzybów psylocybinowych, ukuł pojęcia „heroic dose" i „stoned ape", a swoje wykłady, krążące najpierw na kasetach i potem w internecie, uczynił osobnym gatunkiem mówionym. Część jego idei (uprawa grzybów, namysł nad „set and setting", krytyka prohibicji) wpisała się w późniejszy renesans psychodeliczny. Część (Timewave Zero, panspermia psylocybinowa) została uznana za pseudonaukę.

Dzieciństwo, lektury i pierwsze próby

McKenna urodził się 16 listopada 1946 roku w Paonia w Kolorado, w rodzinie z irlandzkimi korzeniami po ojcu. Jako nastolatek zbierał skamieniałości, czemu przypisywał swoje przywiązanie do uważnej obserwacji natury. Mając czternaście lat sięgnął po „Psychology and Alchemy" Carla Junga, a w tym samym roku przeczytał w „LIFE" artykuł R. Gordona Wassona „Seeking the Magic Mushroom", który po raz pierwszy wprowadził go w temat grzybów psylocybinowych. W 1963 roku, jeszcze w szkole średniej, trafił na „Doors of Perception" i „Heaven and Hell" Aldousa Huxleya. To one, według jego późniejszych relacji, zdecydowały, że psychodeliki staną się tematem życia, a nie ciekawostką.

Pierwsze własne próby były niegroźne: morning glory, nasiona powoju zawierające amidy kwasu lizergowego, oraz marihuana. Punktem zwrotnym był rok 1967, gdy najbliższy przyjaciel Rick Watson podał mu DMT. To doświadczenie McKenna nazywał kilkadziesiąt razy w wykładach jednym i tym samym zdaniem:

Ustawiło mi auto-kompas na całe życie.

Berkeley i podróże

W 1965 roku McKenna trafił do University of California w Berkeley, do eksperymentalnego programu Tussman Experimental College. Tam zaczął studiować szamanizm tybetański, a w 1967 roku ruszył do Jerozolimy, gdzie poznał Kathleen Harrison, etnobotaniczkę i przyszłą żonę. W 1969 roku był już w Nepalu, ucząc się tybetańskiego i szukając kontaktu z szamanami tradycji bon. Aby się utrzymać, przemycał haszysz na trasie Bombaj–Aspen, dopóki jedna z przesyłek nie trafiła do amerykańskiego urzędu celnego. Przez następne miesiące włóczył się po Azji południowo-wschodniej, a w Indonezji pracował jako profesjonalny łowca motyli, gromadząc kolekcję, która stanie się po jego śmierci podstawą albumu fotograficznego córki Klei.

La Chorrera (1971)

W 1970 roku zmarła matka McKenny, a rok później Terence, jego brat Dennis i trzech przyjaciół ruszyli w Amazonię. Cel: kolumbijska wioska La Chorrera, w której miał rosnąć oo-koo-hé, preparat zawierający DMT. Zamiast niego trafili na pola gigantycznych Psilocybe cubensis. To one stały się głównym tematem wyprawy.

Eksperyment, do którego namówił go Dennis, polegał na połączeniu wysokich dawek psylocybiny z harminą i serią technik wokalnych, którymi bracia chcieli, jak to ujmowali, „zespolić DNA harminy z własnym DNA neuronalnym". Cel deklarowany: dostęp do pamięci zbiorowej gatunku, ucieleśniony alchemiczny Kamień Filozoficzny. McKenna twierdził, że doświadczenie postawiło go w kontakcie z głosem, który nazywał „Logosem" albo wprost „grzybem", a wzorce, które na podstawie tego doświadczenia odczytał w kolejności heksagramów I Ching, dały początek jego późniejszej teorii czasu. Bracia opisali wyprawę dwukrotnie: w 1975 roku w monografii „The Invisible Landscape", a osiemnaście lat później w „True Hallucinations", już z dystansu autobiograficznego.

Uprawa grzybów

Z amazońskiej wyprawy McKennowie przywieźli do Stanów spory Psilocybe cubensis. Zaadaptowali do nich technikę hodowli grzybów jadalnych na ziarnie żyta, opisaną w 1971 roku przez San Antonio, i opublikowali wynik w 1976 roku jako „Psilocybin: Magic Mushroom Grower's Guide" pod pseudonimami O.T. Oss i O.N. Oeric. Książka stała się dla amatorskiej uprawy psylocybiny tym, czym przepis Carla Linnaeusa dla taksonomii: pierwszym opisem, do którego mógł sięgnąć ktoś bez dostępu do laboratorium. W cytowanym później sformułowaniu etnobiologa Jonathana Otta zwykły człowiek mógł odtąd:

Wyhodować silny enteogen we własnym domu, bez zaawansowanej technologii ani specjalistycznych odczynników.

Do 1986 roku, gdy ukazało się wznowienie, „Magic Mushroom Grower's Guide" miał nakład ponad 100 000 egzemplarzy.

Mówca

Na początku lat 80. McKenna zaczął publicznie wykładać, początkowo wokół Berkeley, potem w Esalen i na konferencjach New Age, ku którym w gruncie rzeczy odnosił się sceptycznie. Wykładał zawsze w podobny sposób: bez slajdów, z notatek, długimi, dygresyjnymi zdaniami, w które wplatał odniesienia do Huxleya, Whiteheada, Junga, gnozy i Borgesa. Setki tych wykładów zostały nagrane na kasety, a potem na CD i pliki MP3, do których z czasem zaczęli sięgać twórcy elektroniki tanecznej. Współpracował lub był samplowany m.in. przez The Shamen, Shpongle, Spacetime Continuum i Alien Project; Timothy Leary określił go jako „jedną z pięciu albo sześciu najważniejszych osób na planecie".

To z wykładów pochodzi jego najbardziej znana wskazówka co do dawki. McKenna mówił o „heroic dose" psylocybiny: pięć gramów suszu, sam, w ciemnościach, z zamkniętymi oczami, na czczo. Ten sam McKenna, którego można dziś łatwo sprowadzić do obrazu rzecznika rozhamowania, równolegle apelował o ostrożność.

Trzeba być bardzo ostrożnym. Wcześniej w tej rozmowie powiedziałem, że zwracam się do eksperymentatorów, psychologów, psychiatrów. Nie chcę nikogo odstraszyć, ale do tego trzeba dochodzić stopniowo. To są dziwne wymiary o niezwykłej mocy i pięknie. Wystarczająca dawka jakiegokolwiek leku, przyjmowana wystarczająco długo, niesie ryzyko. Pierwsze miejsce, do którego idziesz, gdy zamierzasz spróbować nowej substancji, to biblioteka.

Hipoteza stoned ape

W „Food of the Gods" (1992) McKenna postawił tezę, że przejście od Homo erectus do Homo sapiens przyspieszyło włączenie do diety grzybów Psilocybe cubensis, które miały rosnąć na odchodach bydła, śledzonego przez wschodnioafrykańskich praprzodków na coraz suchszej sawannie. Mechanizm rozłożył na trzy stopnie dawek: małe dawki miały poprawiać ostrość wzroku i wykrywanie krawędzi, dając przewagę myśliwską, średnie miały zwiększać pobudzenie seksualne i częstotliwość rozmnażania, a wysokie miały „rozpuszczać granice" jaźni, ułatwiając tworzenie wspólnot, mieszanie genów i pojawienie się języka, religii oraz sztuki.

Hipoteza została słabo przyjęta przez paleoantropologię. Główne zarzuty: brak cytowań literatury archeologicznej i genetycznej, nadinterpretacja prac Rolanda Fischera z lat 1968–1971 (mierzyli parametry percepcji wzrokowej inne niż „ostrość", a w jednym z badań wprost stwierdzili, że psylocybina nie sprzyja przeżyciu organizmu), brak danych o wzroście pobudzenia seksualnego pod wpływem psylocybiny oraz kontrprzykłady kultur używających psychodelików (Aztekowie z ofiarami z ludzi, Jivaro i Yanomami z ayahuaską i wysoką przemocą wewnątrzplemienną). „Stoned ape" funkcjonuje dziś jako żywa idea kulturowa, nie hipoteza naukowa: powraca w komentarzach o pochodzeniu języka, ale nie ma śladu w recenzowanej literaturze przedmiotu.

Inne idee

Wokół „Logosu" z La Chorrery McKenna zbudował także trzy inne propozycje, które wracają w jego książkach i wykładach.

Archaic revival. Tytułowa idea książki z 1991 roku: cywilizacja Zachodu zachorowała na racjonalizm i monoteizm i sama, jak organizm, próbuje się leczyć, sięgając po formy archaiczne. Jako objawy tej terapii McKenna wymieniał surrealizm, ekspresjonizm abstrakcyjny, tatuaż, piercing, rave, jazz i psychodeliki. Odróżniał ten ruch od New Age, który uznawał za zbyt ugrzeczniony i osobisty.

Panspermia psylocybinowa. W radykalnej wersji hipotezy Francisa Cricka o ukierunkowanej panspermii McKenna proponował, że grzyby psylocybinowe mogły przybyć na Ziemię jako spory wytworzone przez inteligencję pozaziemską, próbującą wejść w symbiozę z hominidami. Sam podkreślał, że nie wymaga od słuchaczy w to wierzyć, ale uważał za poważne pytanie.

Novelty Theory i Timewave Zero. Z fraktalnej analizy kolejności heksagramów I Ching McKenna i programista Peter J. Meyer wyprowadzili w 1987 roku falę, mającą opisywać oscylację świata między „nawykiem" a „nowością". Z aproksymacji do wydarzeń historycznych wyszła im data końca fali: początkowo 16 listopada 2012 roku, później przesunięta na 21 grudnia 2012, by zsynchronizować się z końcem 13. baktunu kalendarza Majów. Krytycy, w tym matematyk Matthew Watkins z University of Exeter, wskazywali na arbitralne dopasowania, błędy w konstrukcji fali, eurocentryzm dat „nowości" i przesunięcie daty końcowej post hoc. Novelty theory jest dziś klasyfikowana jako pseudonauka.

Krytyka religii zorganizowanej. Jako spoiwo całej tej myśli wracało u niego założenie, że doświadczenie pierwotne było religią, a hierarchia kapłaństw wstawiła się między człowieka a kontakt z „Innym".

Sądzę, że w prehistorii cała religia była doświadczalna i polegała na poszukiwaniu ekstazy przez rośliny. W pewnym momencie, bardzo wcześnie, grupa wstawiła się między ludzi a bezpośrednie doświadczenie „Innego". Stworzyło to hierarchie, kapłaństwa, systemy teologiczne, kasty, rytuały, tabu. Szamanizm to nauka doświadczalna w obszarze, o którym nie wiemy nic.

Botanical Dimensions i Hawaje

W 1985 roku McKenna i Kathleen Harrison założyli Botanical Dimensions, niewielką organizację non-profit, która prowadzi etnobotaniczny rezerwat na Big Island na Hawajach. Cel: zbieranie, ochrona i namnażanie roślin używanych przez ludność rdzenną tropików, wraz z dokumentacją ich znaczenia. Ogród zajmuje około siedmiu hektarów i mieści tysiące gatunków. McKenna kierował projektem do 1992 roku, gdy wycofał się z niego razem z rozwodem; Kathleen Harrison prowadzi Botanical Dimensions do dziś jako prezeska. Po rozwodzie McKenna przeniósł się na stałe na Hawaje, gdzie zbudował dom i mały bank genów rzadkich roślin.

Choroba i śmierć

22 maja 1999 roku McKenna, od lat cierpiący na migreny, doznał kilku ciężkich napadów drgawkowych, halucynacji wzrokowych i spadku ciśnienia. Diagnoza brzmiała: glejak wielopostaciowy (glioblastoma multiforme), najbardziej agresywna postać nowotworu mózgu. Przez kolejne miesiące przeszedł różne formy leczenia, w tym eksperymentalną radiochirurgię gamma knife. W rozmowach publicznych przyznawał, że zastanawia się, czy guza nie wywołało jego trzydziestoletnie codzienne palenie marihuany lub doświadczenia psychodeliczne. Lekarze odpowiadali, że dowodów na taki związek nie ma.

W ostatnim wywiadzie z Erikiem Davisem, opublikowanym w „Wired" w maju 2000 roku, opisywał stan, jaki przyniosła diagnoza.

Zawsze sądziłem, że śmierć przyjdzie na autostradzie w kilku przerażających chwilach, więc nie będzie czasu, by to poukładać. Mieć miesiące, by na to patrzeć, myśleć i słuchać, co inni mają do powiedzenia, to swoiste błogosławieństwo. Gdy dostałem te diagnozy, mogłem zobaczyć światło wieczności, à la William Blake, przebijające przez każdy liść. Robak idący po ziemi wzruszał mnie do łez.

McKenna umarł u przyjaciela w San Rafael w Kalifornii 3 kwietnia 2000 roku, w wieku 53 lat. W lutym 2007 roku pożar w magazynie w Monterey strawił jego prywatną bibliotekę liczącą ponad trzy tysiące rzadkich druków; brat Dennis zdążył wcześniej zinwentaryzować jej zawartość.

Książki

Recepcja

Pozycja McKenny w piśmiennictwie o psychodelikach jest do dziś silnie podzielona. Recenzując „Food of the Gods" w „American Scientist", etnobotanik Richard Evans Schultes nazwał książkę „mistrzowskim dziełem badawczym i pisarskim", które powinno trafić do każdego specjalisty zajmującego się substancjami psychoaktywnymi. Z drugiej strony Judy Corman, wiceprezeska nowojorskiego ośrodka leczenia uzależnień Phoenix House, w liście do „New York Timesa" z 1993 roku zarzucała mu „popularyzację niebezpiecznych substancji". Peter Conrad, recenzując w tym samym roku „True Hallucinations" dla „NYT", pisał, że „cierpiał halucynacyjne udręki, czytając jego pisaną w ekstazie prozę". Jerry Garcia z Grateful Dead ujmował to inaczej: „McKenna jako jedyny podjął poważną próbę zobiektywizowania doświadczenia psychodelicznego". Każda z tych ocen ma w sobie składnik prawdy. McKenna nie był ani naukowcem, ani guru. Pozostawił po sobie warsztat, w którym mówiona spekulacja przerosła pisany dorobek, a popularyzatorska część jego pracy (uprawa, wykłady o set and setting, krytyka prohibicji) okazała się trwalsza niż jego własne hipotezy o ewolucji i końcu czasu.